Miras hukukunun kapsamı
Miras hukuku, bir kişinin ölümü hâlinde malvarlığının kime, hangi oranlarda ve hangi usulle geçeceğini düzenler. Sık karşılaşılan konular şunlardır:
- Yasal mirasçılar ve paylar: Mirasçılar zümrelere ayrılır; altsoy birinci, ana-baba ve onların altsoyu ikinci, büyük ana-büyük baba ve onların altsoyu üçüncü zümreyi oluşturur (Türk Medeni Kanunu m.495-497). Sağ kalan eş, birlikte bulunduğu zümreye göre mirasçı olur (m.499). Bu konuda miras payı hesaplama aracından genel bilgi alınabilir.
- Mirasçılık belgesi: Mirasçı olunduğunu gösteren, tapu ve banka işlemleri için gerekli belge. Ayrıntı için mirasçılık belgesi rehberine bakılabilir.
- Vasiyetname ve miras sözleşmesi: Ölüme bağlı tasarrufların geçerliliği, açılması ve iptali.
- Saklı pay ve tenkis: Saklı payı zedelenen mirasçının tenkis davası açabilmesi (m.560).
- Mirasın reddi: Borçlu terekelerde mirasçıların sorumluluktan kurtulma yolu (m.605 ve devamı).
- Tereke paylaşımı: Mirasçıların anlaşarak veya dava yoluyla mirası paylaşması.
- Taşınmazlarda ortaklığın giderilmesi: Miras kalan taşınmazın paydaşlar arasında paylaştırılması.
6 Şubat 2023 depremlerinden sonra birden fazla yakınını aynı afette kaybeden ailelerde ölüm sırasının belirlenmesi mirasçılık bakımından önem taşıyabilir. Bu tür durumlarda nüfus kayıtları ve ölüm belgelerinin dikkatle incelenmesi gerekir.
Süreç adım adım
- Ölümün tespiti ve kayıtlar. Ölüm, nüfus müdürlüğüne bildirilir; mirasbırakanın son yerleşim yeri ve mirasçıları kayıtlardan tespit edilir. Miras, malvarlığının tamamı için mirasbırakanın yerleşim yerinde açılır (TMK m.576).
- Mirasçılık belgesi. Yasal mirasçılar sulh mahkemesine veya noterliğe başvurarak belge alabilir (m.598). Atanmış mirasçılar ve vasiyet alacaklıları için belge sulh mahkemesince verilir.
- Vasiyetname varsa. Vasiyetname sulh hâkimine teslim edilir, hâkim tarafından açılır ve ilgililere okunur (m.595-596). Mirasçılara tebliğ yapılır.
- Ret veya kabul kararı. Terekenin borç yükü yüksekse mirasçılar üç ay içinde mirası reddetme yoluna gidebilir (m.606, 609).
- Tapu ve banka işlemleri. Mirasçılık belgesiyle taşınmazlar mirasçılar adına intikal ettirilir; banka hesapları ve diğer kayıtlar için ilgili kurumlara başvurulur. Veraset ve intikal vergisi beyanı için vergi mevzuatındaki süreler ayrıca izlenmelidir.
- Paylaşım. Mirasçılar paylaşma sözleşmesi yapabilir. Anlaşma sağlanamazsa paylaşım veya ortaklığın giderilmesi davası açılır.
- Uyuşmazlık hâlinde dava. Saklı payın zedelenmesi, vasiyetnamenin geçersizliği veya mirasçılık belgesinin hatalı olması gibi hâllerde ilgili dava açılır.
Saklı pay, vasiyet ve mirasın reddi: temel kavramlar
Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım. Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir; bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasın tamamında tasarruf edebilir (TMK m.505). Saklı payın karşılığını alamayan mirasçılar, tasarruf edilebilir kısmı aşan tasarrufların tenkisini dava edebilir (m.560).
Vasiyetname. Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetnamenin sulh hâkimine teslimi zorunludur; hâkim vasiyetnameyi inceler, gerekli koruma önlemlerini alır ve ilgilileri dinleyerek terekenin geçici olarak yasal mirasçılara teslimine veya resmen yönetilmesine karar verebilir (m.595). Vasiyetnamenin geçerliliği şekil şartlarına bağlıdır; bu nedenle düzenleme yöntemi ve belgenin aslı önem taşır.
Mirasın reddi. Mirasbırakanın ölüm tarihinde ödeme aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır (m.605). Aksi hâlde mirasçıların ret hakkı üç ay içinde kullanılmalıdır. Ret, tereke borçlarından sorumluluğu ortadan kaldırabilir; ancak aynı zamanda terekeden doğacak hakların da kaybı anlamına gelir. Bu yüzden terekenin aktif ve pasifi, ret kararından önce belgelerle incelenmelidir.
Muvazaa iddiaları. Mirasbırakanın sağlığında, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla yaptığı görünürdeki satış veya devir işlemlerine karşı açılan tapu iptali ve tescil davaları uygulamada sık görülür. Bu davalarda tapu kaydı, bedelin ödenip ödenmediği ve mirasbırakanın gerçek iradesi araştırılır.
Süreler ve zamanaşımı
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Mirasın reddi | Ölümün öğrenilmesinden (atanmış mirasçı için tasarrufun resmen bildirilmesinden) itibaren 3 ay | TMK m.606 |
| Vasiyetnamenin teslimi | Ele geçirilir geçirilmez hemen | TMK m.595 |
| Vasiyetnamenin açılması | Tesliminden başlayarak 1 ay içinde | TMK m.596 |
| Mirasçı atamaya veya vasiyete itiraz | Bildirimden itibaren 1 ay | TMK m.598/2 |
| Ölüme bağlı tasarrufun iptali davası | Öğrenmeden itibaren 1 yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinden iyiniyetli davalıya karşı 10 yıl, iyiniyetli olmayana karşı 20 yıl | TMK m.559 |
| Tenkis davası | Saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden 10 yıl | TMK m.571 |
| Mirasçılık belgesinin geçersizliği | Her zaman ileri sürülebilir | TMK m.598/3 |
Tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (m.571). Süreler kesin olduğundan, öğrenme tarihi ve belge tarihleri somut dosyada dikkatle belgelenmelidir.
Gerekli belgeler
- Ölüm belgesi ve mirasbırakanın vukuatlı nüfus kayıt örneği (e-Devlet veya nüfus müdürlüğü)
- Mirasçıların kimlik bilgileri ve nüfus kayıt örnekleri
- Varsa vasiyetname, miras sözleşmesi ve noter belgeleri
- Tapu kayıtları, araç ve banka hesabı bilgileri
- Mirasbırakanın borçlarına ilişkin belgeler (kredi, vergi, SGK kayıtları)
- Mal rejimi ve evlilik belgeleri (sağ kalan eşin hakları için)
- Mirasçılık belgesi (verilmişse)
- Vekille işlem yapılacaksa vekâletname
Görevli ve yetkili mahkeme
Mirasçılık belgesi, vasiyetnamenin açılması ve mirasın reddi gibi çekişmesiz işlerde sulh hukuk mahkemeleri görevlidir; yasal mirasçılık belgesi noterlikçe de verilebilir (TMK m.598). Mirasın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi davalarına sulh hukuk mahkemesi bakar (HMK m.4). Ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi davaları ise genel görevli mahkeme olan asliye hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.2).
Terekenin paylaşılması, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi gibi davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11). Mirasçılık belgesinin iptali ve yeni mirasçılık belgesi verilmesi davalarında ise mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Kahramanmaraş ve Malatya’da yaşayan mirasbırakanlar için bu, genel olarak ilgili il veya ilçedeki adliyeyi ifade eder. Deprem sonrası farklı illere taşınan mirasbırakanlarda “son yerleşim yeri” belirlenirken nüfus ve adres kayıtları esas alınmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Ret süresini kaçırmak. Borçlu terekelerde üç aylık süre geçtikten sonra ret hakkı sona erer ve mirasçı terekenin borçlarından sorumlu olabilir; ret beyanı ayrıca kayıtsız şartsız olmalıdır.
- Vasiyetnameyi saklamak veya geç teslim etmek. Vasiyetnamenin hemen sulh hâkimine teslimi zorunludur; teslim edilmemesinden doğan zarar sorumluluk doğurur.
- Saklı pay süresini geçirmek. Tenkis davası için saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıllık süre işler.
- Mirasçılık belgesi almadan işlem yapmaya çalışmak. Tapu intikali, banka işlemleri ve araç devri için belge gerekir.
- Tereke malları üzerinde tek başına tasarruf etmek. Paylaşım yapılana kadar tereke mirasçılara ait olduğundan, mirasçılardan biri diğerlerinin rızası olmadan taşınmaz veya mal devredemez.
- Veraset ve intikal vergisi beyanını unutmak. Beyan süresi vergi mevzuatında ayrıca düzenlenmiştir.
- Vasiyetnamenin şeklini kontrol etmemek. Resmî veya el yazılı vasiyetname şekil şartlarına uyulmazsa tasarruf iptal edilebilir.
İlgili bağlantılar
- Miras payı hesaplama aracı
- Dava harcı hesaplama aracı
- Mirasçılık belgesi nasıl alınır?
- Gayrimenkul ve Kira Hukuku: ortaklığın giderilmesi ve tapu işlemleri
- Aile Hukuku: eşin miras hakları ve mal rejimi
- Deprem ve Kentsel Dönüşüm: ölen maliklerin mirasçılarının işlemleri
- Kahramanmaraş ve Malatya sayfaları
Bu konuda bilgi almak için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.