Aile hukukunun kapsamı
Aile hukuku; evliliğin devamı sırasındaki ilişkileri, boşanmayı ve boşanmanın eşler ile çocuklar bakımından sonuçlarını düzenler. Uygulamada en sık karşılaşılan konular şunlardır:
- Anlaşmalı boşanma: Eşlerin boşanmanın sonuçları üzerinde uzlaştığı dava türüdür (Türk Medeni Kanunu m.166/3).
- Çekişmeli boşanma: Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (m.166) ile zina (m.161), hayata kast ve pek kötü veya onur kırıcı davranış (m.162), suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m.163), terk (m.164) ve akıl hastalığı (m.165) gibi sebeplere dayanır.
- Velayet ve kişisel ilişki: Çocuğun bakımı, eğitimi ve velayeti kendisine verilmeyen eşle görüşmesine ilişkin düzenleme.
- Nafaka: Dava süresince tedbir nafakası (m.169), boşanma sonrası yoksulluk nafakası (m.175) ve çocuk için iştirak nafakası (m.182).
- Mal rejiminin tasfiyesi: Eşler başka bir mal rejimi seçmemişse yasal rejim edinilmiş mallara katılma rejimidir (m.202).
- Şiddetten korunma: 6284 sayılı Kanun kapsamında hâkim, şiddet uygulayan kişi hakkında uzaklaştırma gibi önleyici tedbirlere karar verebilir (m.5).
Süreç adım adım
- Durumun değerlendirilmesi. Evliliğin süresi, ortak çocuklar, mal varlığı ve boşanma sebebi belirlenir. Anlaşmalı boşanma mı çekişmeli boşanma mı söz konusu olduğu bu aşamada netleşir.
- Dilekçe ve dava açılması. Dava, yetkili aile mahkemesine verilen dilekçeyle açılır. Dilekçede olaylar, talepler (boşanma, velayet, nafaka, tazminat vb.) ve deliller yer alır.
- Geçici önlemler. Hâkim, dava süresince barınma, geçim, malların yönetimi ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (m.169).
- Yargılama. Taraflar ve tanıklar dinlenir, belgeler toplanır. Çocuklar söz konusuysa mahkeme gerekli gördüğünde pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı raporu isteyebilir.
- Anlaşmalı boşanmada duruşma. Hâkim tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir. Protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri önerebilir; bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya karar verilir.
- Karar ve kanun yolları. Karara karşı istinaf, ardından gerekirse temyiz yoluna başvurulabilir. Karar kesinleştikten sonra nüfus kayıtlarına işlenir.
Velayet, nafaka ve mal rejimi: temel kavramlar
Velayet. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; boşanmada velayet, çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK m.336). Hâkim karar verirken ana ve babayı dinler, çocuk vesayet altındaysa vasinin ve vesayet makamının düşüncesini alır (m.182). Velayet kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinde çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği ihtar edilir.
Nafaka. Nafaka üç ayrı başlıkta düşünülür: dava süresince verilen tedbir nafakası, boşanma sonrası yoksulluk nafakası ve çocuğun bakım ve eğitimine katılma payı olan iştirak nafakası. İrat biçiminde ödenen maddi tazminat veya nafaka, alacaklının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar; alacaklının evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır. Tarafların mali durumları değişirse iradın artırılması veya azaltılması istenebilir (m.176).
Tazminat. Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu taraf, uygun bir maddi tazminat isteyebilir; kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise kusurlu eşten manevi tazminat talep edebilir (m.174).
Mal rejimi. Eşler başka bir rejim seçmemişse edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır; bu rejim, edinilmiş mallar ile eşlerden her birinin kişisel mallarını kapsar (m.218). Boşanmada tasfiye, eşlerin bağlı olduğu rejime ilişkin hükümlere göre yapılır (m.179). Bu nedenle evlilik içinde yapılan satın alma işlemlerinin tarihi ve ödemenin kaynağı önem taşır.
Süreler ve zamanaşımı
Aile hukukunda bazı süreler hak kaybına yol açabilir. Başlıca olanlar şunlardır:
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Zina sebebiyle boşanma davası | Boşanma sebebinin öğrenilmesinden itibaren 6 ay; her hâlde zina eyleminden itibaren 5 yıl | TMK m.161 |
| Terk sebebiyle boşanma davası | Ayrılığın en az 6 ay sürmesi, hâkim veya noter ihtarı ve ihtardan sonra 2 ay geçmesi | TMK m.164 |
| Reddedilen boşanma davasından sonra yeni dava | Ret kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl ortak hayatın kurulamaması | TMK m.166/4 |
| Anlaşmalı boşanma | Evliliğin en az 1 yıl sürmüş olması | TMK m.166/3 |
| Boşanmadan doğan dava hakları (ör. tazminat) | Boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren 1 yıl | TMK m.178 |
| İstinaf başvurusu | Kararın tebliğinden itibaren 2 hafta | HMK m.345 |
Mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar (katılma alacağı, değer artış payı, katkı payı) için de zamanaşımı kuralları geçerlidir. Sürenin başlangıcı olaya göre değiştiğinden, boşanma kesinleştikten sonra bu talepler gecikmeden değerlendirilmelidir. Süreler kesin olduğundan, somut tarihler belge üzerinden hesaplanmalıdır.
Gerekli belgeler
- Nüfus kayıt örneği ve evlenme belgesi
- Çocukların nüfus kayıt örnekleri, okul ve sağlık kayıtları
- Gelir durumunu gösteren belgeler: maaş bordrosu, SGK hizmet dökümü, banka kayıtları
- Taşınmaz, araç ve diğer mal varlığına ilişkin kayıtlar (tapu, trafik tescil vb.)
- Boşanma sebebini gösteren deliller: yazışmalar, tutanaklar, sağlık raporları, tanık bilgileri
- Anlaşmalı boşanmada; mal paylaşımı, nafaka, velayet ve kişisel ilişkiyi içeren yazılı protokol
- Şiddet söz konusuysa kolluk tutanakları ve sağlık raporları
Görevli ve yetkili mahkeme
Aile hukukundan doğan dava ve işlere aile mahkemeleri bakar (4787 sayılı Kanun m.4). Boşanma davasında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Kahramanmaraş ve Malatya’da yaşayan eşler için bu durum genel olarak il merkezindeki adliyede bulunan aile mahkemeleri anlamına gelir; ilçelerde ise yargı çevresi ayrıca kontrol edilmelidir.
6 Şubat 2023 depremlerinden sonra geçici ya da kalıcı olarak başka bir ile taşınan ailelerde yerleşim yerinin neresi sayılacağı ve hangi mahkemenin yetkili olduğu ayrıca değerlendirilmelidir. Dava açılmadan önce bu noktanın netleştirilmesi, sonradan yetki sorunu yaşanmasını önler. Nafaka davalarında ise boşanmadan sonra açılacak davada nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (m.177).
Bölge adliye mahkemesi istinaf incelemesini yapar; temyiz incelemesi Yargıtay’da yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Protokolün eksik hazırlanması. Velayet, kişisel ilişki, nafaka ve mal paylaşımı belirsiz bırakılırsa hâkim protokolü uygun bulmayabilir.
- Hak düşürücü sürelerin kaçırılması. Özellikle zina sebebine dayanan davada altı aylık süre dikkatle izlenmelidir.
- Hukuka aykırı delil toplamak. Hukuka aykırı elde edilen deliller mahkemece bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2).
- Tazminat ve nafaka taleplerini ileri sürmemek. Bu haklar boşanmanın kesinleşmesinden itibaren bir yıl sonra zamanaşımına uğrar.
- Mal varlığı belgelerini toplamamak. Satın alma tarihi, ödemenin kaynağı ve katkı iddiaları belgelenmediğinde tasfiye davası zorlaşır.
- Tebligat adresini güncellememek. Taşınma sonrası adres bildirilmezse tebligat işlemleri yanlış adrese yapılabilir.
İlgili bağlantılar
- Anlaşmalı boşanma davası rehberi
- Dava harcı hesaplama aracı
- Miras Hukuku: boşanma sonrası miras hakları ve mirasçılık
- Gayrimenkul ve Kira Hukuku: ortak konut ve paylı mülkiyet
- Kahramanmaraş ve Malatya sayfaları
Bu konuda bilgi almak için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.