Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve malvarlığının yönetimine ilişkin hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik sürerken ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Boşanmada ise mahkeme velayetin kimde kalacağına karar verir. Bu yazı velayetin belirlenmesini, kişisel ilişki düzenlemesini ve velayetin sonradan değiştirilmesini genel hatlarıyla anlatır.
Velayet kime aittir?
Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Ana ve babadan biri ölürse velayet sağ kalana, boşanmada ise çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK m.336).
Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir (TMK m.337).
Boşanmada velayet nasıl belirlenir?
Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinler ve ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m.182). Velayet konusunda tarafların talebiyle bağlı kalınmaz. Anlaşmalı boşanmada bile hâkim, protokoldeki velayet düzenlemesinin çocuğun yararına olup olmadığını denetler.
Karar verilirken belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Uygulamada değerlendirilen başlıca konular şunlardır:
- Çocuğun yaşı ve gelişim dönemi
- Ana ve babanın çocuğa fiilen bakabilme imkânı, çalışma düzeni ve yaşam koşulları
- Çocuğun alıştığı çevre, okul ve kardeşlerle birlikte kalması
- Ana veya babanın çocuğun gelişimini olumsuz etkileyebilecek bir davranışı (şiddet, bağımlılık, ilgisizlik)
- İdrak çağındaki çocuğun kendi görüşü
Aile mahkemelerinde velayet konusunda genellikle psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıdan sosyal inceleme raporu alınır. Bu rapor, çocuğun hangi ebeveynin yanında kalmasının yararına olacağı konusunda mahkemeye yol gösterir ama mahkemeyi bağlamaz.
Çocuğun görüşü
Ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar (TMK m.339). Velayet davalarında da idrak çağındaki çocuk dinlenir. Çocuğun görüşü önemli bir delildir. Ancak çocuğun tercihi, kendi üstün yararına aykırıysa hâkim farklı karar verebilir. Kanunda kesin bir yaş sınırı yoktur; çocuğun olgunluğu esas alınır.
Ortak velayet
TMK’da boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenleyen bir hüküm bulunmuyor. Ancak Yargıtay, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeleri de dikkate alarak, ana ve babanın bu konuda anlaşması ve ortak velayetin çocuğun yararına olması koşuluyla boşanmada ortak velayete hükmedilebileceğini kabul ediyor. Ortak velayet daha çok anlaşmalı boşanmalarda gündeme geliyor; tarafların iletişim kurabilmesi ve çocukla ilgili kararları birlikte alabilmesi gerekiyor.
Kişisel ilişki (görüş günleri)
Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m.323). Boşanma kararında kişisel ilişkinin gün ve saatleri, bayram ve tatil dönemleri ile çocuğun nerede teslim alınıp bırakılacağı belirlenir. Bu düzenlemede de çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur (TMK m.182).
2021’de TMK m.182’ye eklenen hükme göre mahkeme, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini kararda ihtar eder. Bu nedenle çocuğu görüş günlerinde teslim etmemek, velayet sahibi için ciddi bir sonuç doğurabilir.
Velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Bu katkının ayrıntıları için nafaka türleri yazısına bakabilirsiniz.
Velayetin değiştirilmesi
Boşanma kararındaki velayet düzenlemesi kesin ve değişmez değildir. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, kendiliğinden veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m.183).
Velayetin değiştirilmesi davalarında sık ileri sürülen durumlar:
- Velayet sahibinin çocuğun bakım ve eğitimiyle yeterince ilgilenmemesi
- Çocuğun başka bir kişinin bakımına bırakılması
- Kişisel ilişkinin sürekli olarak engellenmesi
- Çocuğun sağlığını, eğitimini veya güvenliğini tehlikeye düşüren bir yaşam düzeni
- Çocuğun büyümesiyle birlikte diğer ebeveynin yanında kalma isteği
Bu davalarda da çocuğun üstün yararı esastır. Yalnızca velayet sahibinin yeniden evlenmesi, tek başına velayetin değiştirilmesi için yeterli kabul edilmez; bu durumun çocuğu nasıl etkilediğine bakılır. Dava dilekçesinin nasıl kurulabileceği velayetin değiştirilmesi dava dilekçesi örneğinde gösterilmiştir.
Velayetin kaldırılması
Velayetin değiştirilmesinden farklı olarak velayetin kaldırılması daha ağır bir önlemdir ve çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamadığında veya bunların yetersiz olacağı anlaşıldığında uygulanır. Hâkim, ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde velayetin kaldırılmasına karar verir. Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK m.348).
Görevli mahkeme ve süreç
Velayet, kişisel ilişki ve velayetin değiştirilmesi davalarına aile mahkemesi bakar. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Genel olarak süreç şöyle işler:
- Dava dilekçesi ve deliller (okul kayıtları, sağlık raporları, tanıklar, yazışmalar) mahkemeye sunulur.
- Mahkeme gerekirse geçici önlem olarak çocuğun dava süresince kimde kalacağına ve kişisel ilişkiye karar verir.
- Psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı tarafından ev ziyareti ve görüşmelerle sosyal inceleme raporu hazırlanır.
- İdrak çağındaki çocuk dinlenir.
- Mahkeme tüm delilleri değerlendirerek karar verir; karara karşı istinaf yolu açıktır.
Velayet talebi boşanma davası içinde de ileri sürülebilir; bu talebin dilekçede nasıl yazılabileceği çekişmeli boşanma dava dilekçesi örneğinde gösterilmiştir.
Dikkat edilmesi gerekenler
- Çocuğu sürece taraf yapmamak: Çocuğa diğer ebeveyn hakkında olumsuz telkinde bulunmak, sosyal inceleme raporlarında ve mahkeme değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurabilir.
- Görüş günlerine uymak: Kişisel ilişki kararına uymamak, velayetin değiştirilmesine kadar gidebilir.
- Delilleri düzenli tutmak: Çocuğun bakımına, okuluna ve sağlığına ilişkin belgeler velayet davalarında önemlidir.
- Taşınma kararlarını önceden düşünmek: Velayet sahibinin başka bir şehre taşınması, kişisel ilişki düzenini etkileyeceğinden yeni bir düzenleme gerektirebilir.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Velayet kararları her çocuğun yaşına, ihtiyaçlarına ve ailenin koşullarına göre ayrı ayrı değerlendirilir. Boşanma süreci hakkında anlaşmalı boşanma davası yazısına, genel bilgi için Aile Hukuku çalışma alanı sayfasına bakabilirsiniz. Bu konuda bilgi almak için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.