Mirasçılık belgesi nedir?
Mirasçılık belgesi, halk arasında “veraset ilamı” olarak bilinir. Bir kişi öldüğünde mirasçılarının kimler olduğunu ve her birinin miras payını gösteren resmî belgedir. Kanuni dayanağı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 598. maddesidir: başvuru üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatını gösteren bir belge verilir.
Belge mirası kazandırmaz. Mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle mirası bir bütün olarak kanun gereği kazanırlar (TMK m.599). Mirasçılık belgesi ise bu sıfatı üçüncü kişilere ve kurumlara ispat etmeye yarar.
Mirasçılık belgesi ne zaman gerekir?
Uygulamada belge genellikle şu işlemlerde istenir:
- Mirasbırakanın banka hesaplarındaki mevduatın mirasçılara ödenmesi
- Tapuda kayıtlı taşınmazların mirasçılar adına tescili
- Araç ve diğer kayıtlı malvarlığı unsurlarının devri
- Mirasbırakanın alacaklarının tahsili veya borçlarının tasfiyesi
- Mirasçıların paylaşım veya ortaklığın giderilmesi gibi işlemler
İki yol: noterlik ve sulh hukuk mahkemesi
Kanun, mirasçılık belgesi verme yetkisini hem sulh hukuk mahkemesine hem de noterliğe tanımıştır. Hangi yolun kullanılacağı mirasın niteliğine göre belirlenir.
| Noterlik | Sulh hukuk mahkemesi | |
|---|---|---|
| Dayanak | Noterlik Kanunu m.71/A–71/C | TMK m.598; HMK m.382 ve m.383 |
| Ne zaman uygun? | Yasal mirasçılar nüfus kayıtlarından belirlenebiliyorsa ve yargılama gerekmiyorsa | Yargılama gerektiren, nüfus kayıtlarının yetersiz kaldığı, yabancıların talep ettiği veya ölüme bağlı tasarruf bulunan hâller |
| Başvuru biçimi | Yazılı veya sözlü başvuru üzerine noter tutanak düzenler | Dilekçeyle başvurulur |
| Belgeye itiraz | Menfaati ihlal edilenler sulh hukuk mahkemesine itiraz edebilir (m.71/C) | Genel kanun yolları |
Noterlik Kanunu m.71/B’ye göre, mirasçılık belgesi verilmesinin yargılamayı gerektirmesi, nüfus kayıtlarının mirasçılık belgesi verilmesi için yeterli olmaması veya belgenin yabancılar tarafından talep edilmesi durumunda noterler belge veremez. Bu hâllerde sulh hukuk mahkemesine başvurulması gerekir.
Mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarruf bulunuyorsa, lehine tasarruf yapılan kişiye atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren belge sulh mahkemesince verilir. Bunun için tasarrufun mirasçılara veya diğer vasiyet alacaklılarına bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmemiş olması gerekir (TMK m.598/2).
Mirasçılık belgesi verilmesi, HMK m.382/2-c-6 uyarınca çekişmesiz yargı işlerindendir. Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine düzenleme olmadıkça sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383).
Başvuru süreci nasıl işler?
Noterlikte: Noter, ilgilinin yazılı veya sözlü başvurusu üzerine talep edilen işlemle ilgili bir tutanak düzenler; işlem yapılırken ilgili özel kanunlardaki usuller de gözetilir. Talebin konusu bir belge düzenlenmesini gerektiriyorsa noter bu belgeyi de düzenleyerek verir. Noterler bu işlemleri bizzat yapar; noterlik dairesinde imza yetkisi verilmiş hukuk fakültesi mezunu görevli veya noter stajyeri varsa işlem onun tarafından da yapılabilir. Noterlerce alınacak ücret Noterlik Ücret Tarifesinde ayrıca gösterilir (Noterlik Kanunu m.71/B).
Sulh hukuk mahkemesinde: Başvuru dilekçeyle yapılır. Çekişmesiz yargı işlerinde niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve aksine hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesi geçerlidir (HMK m.385). Yani mahkeme, mirasbırakanın ölümünü ve mirasçıların kimliklerini kendisi araştırır; gerekli gördüğü bilgi ve belgeleri ister ve sonuçta mirasçılık belgesini düzenler.
Mahkemeye verilecek dilekçe için mirasçılık belgesi talep dilekçesi örneği kullanılabilir.
Mirasçılık belgesinin türleri
TMK m.598 iki farklı belge türünü düzenler:
- Yasal mirasçılık belgesi: Başvuru üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere verilir. Noterlikçe de düzenlenebilir.
- Atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı belgesi: Ölüme bağlı tasarruf varsa lehine tasarruf yapılan kişiye sulh mahkemesince verilir. Belgenin düzenlenmesinden önce tasarrufun ilgililere bildirilmesi ve bir aylık itiraz süresinin geçmesi gerekir.
Bir kişinin hem yasal mirasçı hem de atanmış mirasçı olduğu durumlarda hangi belgenin hangi işlem için yeterli olacağı somut olayda değerlendirilir.
Yetkili mahkeme ve noterlik
Çekişmesiz yargı işleri için, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK m.384). Bu nedenle Kahramanmaraş veya Malatya’da oturan bir mirasçı, kendi yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine başvurabilir.
Mirasbırakanın yerleşim yeri ise mirasın açıldığı yeri belirler ve miras nedeniyle açılacak tenkis, paylaşma gibi davalarda yetkili mahkemenin tespitinde önem taşır (TMK m.576; HMK m.11). Başvuru yapılacak noterliğin yetki alanı bakımından ise ilgili noterlikten bilgi alınması yerinde olur.
Gerekli belgeler
İstenen belgeler noterlik veya mahkemenin uygulamasına göre değişebilir. Genel olarak şunlar hazırlanır:
- Mirasbırakanın ölüm belgesi veya ölümü gösteren nüfus kaydı
- Başvuran kişinin kimlik belgesi
- Mirasbırakan ve mirasçılara ilişkin nüfus kayıt örnekleri (çoğu hâlde noterlik ve mahkeme bu kayıtlara kendisi ulaşır)
- Varsa vasiyetname veya miras sözleşmesi
- Vekil aracılığıyla başvuru yapılıyorsa vekâletname
- Noterde ücret, mahkemede harç ve gider avansının ödendiğini gösteren belgeler; tutarlar güncellenir ve ilgili kurumlardan öğrenilebilir
Yasal mirasçılar kimlerdir?
Mirasçılık belgesinde kimlerin ve hangi payla yer alacağı kanunla belirlenir. Genel çerçeve şöyledir:
- Altsoy (çocuklar): Mirasbırakanın birinci derece mirasçılarıdır; çocuklar eşit olarak mirasçıdır. Önceden ölmüş çocuğun yerini kendi altsoyu alır (TMK m.495).
- Ana ve baba: Altsoyu bulunmayan mirasbırakanın mirasçılarıdır ve eşit olarak mirasçıdırlar (m.496).
- Büyük ana ve büyük baba: Altsoyu, ana ve babası ve onların altsoyu bulunmayan mirasbırakanın mirasçılarıdır (m.497).
- Sağ kalan eş: Birlikte bulunduğu zümreye göre mirasçı olur (m.499).
| Eşin birlikte mirasçı olduğu zümre | Eşin payı (TMK m.499) |
|---|---|
| Altsoy | Mirasın dörtte biri |
| Ana ve baba zümresi | Mirasın yarısı |
| Büyük ana, büyük baba ve çocukları | Mirasın dörtte üçü |
| Bu zümreler yoksa | Mirasın tamamı |
Evlilik dışında doğmuş ve soybağı tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmuş olanlar, baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olurlar (m.498). Payların hesaplanmasında sitedeki miras payı hesaplama aracı yaklaşık bilgi verebilir.
Belge alındıktan sonra
Mirasçılık belgesi alındıktan sonra yapılacak işlemler mirasın içeriğine göre değişir:
- Taşınmazlar: Belgeyle tapu müdürlüğüne başvurularak miras ortakları adına tescil işlemi yapılır. Veraset ve intikal vergisi ödenmedikçe devir ve ferağ işlemi yapılamaz (Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu m.19).
- Veraset ve intikal vergisi: Ölüm Türkiye’de gerçekleşmiş ve mükellefler Türkiye’de bulunuyorsa beyanname, ölüm tarihini izleyen dört ay içinde verilir (m.9). Süre ölüm tarihinden işlediğinden belge alınması beklenirken süre geçebilir; bu nedenle takip edilmelidir.
- Mirasın reddi: Miras, üç ay içinde reddedilebilir; bu süre yasal mirasçılar için mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten başlar (TMK m.606). Ret, sulh mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır (m.609). Mirasçılar mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olduklarından, terekede borç bulunması ihtimali bu süre içinde değerlendirilmelidir (m.599).
Belge sonrası paylaşım ve ortaklığın giderilmesi
Mirasçılık belgesi alınıp intikal işlemleri yapıldıktan sonra mirasçılar miras ortaklığı içinde malvarlığını paylaşabilir. Mirasçılar anlaşırsa paylaşma sözleşmesi yapılır; anlaşamazlarsa terekenin paylaştırılması veya ortaklığın giderilmesi için dava yoluna gidilebilir. Terekenin paylaşılmasına ilişkin davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11/1-a); ortaklığın giderilmesi davalarında ise sulh hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.4/1-b) ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (6325 sayılı Kanun m.18/B). Ayrıntılar için Miras Hukuku sayfasına bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
- Mirasçıların eksik gösterilmesi: Önceden ölmüş çocuğun altsoyu gibi halef mirasçılar (TMK m.495/3) gözden kaçırılırsa belgenin düzeltilmesi ya da yeni belge alınması gerekebilir.
- Vasiyetin göz ardı edilmesi: Ölüme bağlı tasarruf varsa yalnızca yasal mirasçılık belgesiyle yetinmek, sonradan uyuşmazlığa yol açabilir.
- Sürelerin kaçırılması: Mirasın reddi ve veraset ve intikal vergisi beyannamesi gibi sürelerin belgeden bağımsız olarak işlediği unutulmamalıdır.
- Yanlış merciye başvuru: Yargılama gerektiren veya nüfus kaydı yetersiz olan dosyalarda noter belge veremeyeceğinden, doğrudan sulh hukuk mahkemesine başvurmak zaman kazandırabilir.
Belgeye itiraz ve geçersizlik
Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir; ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı da saklıdır (TMK m.598/3 ve 598/4). Mirasçılık belgesinin iptali ve yeni mirasçılık belgesi verilmesine ilişkin davalarda, mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m.11/3). Noter tarafından verilen belgeye karşı menfaati ihlal edilenler sulh hukuk mahkemesine itiraz edebilir (Noterlik Kanunu m.71/C).
Deprem bölgesinde dikkat edilecek hususlar
Kahramanmaraş ve Malatya’da 6 Şubat 2023 depremlerinde yaşamını yitiren kişilerin mirasçıları bakımından mirasçılık belgesi, tapuda kayıtlı taşınmazlara ve hasarlı yapılara ilişkin işlemlerde gündeme gelebilir. Dönüşüm uygulamalarında tapuda kayıtlı malikin ölmüş olması hâlinde, 6306 sayılı Kanun m.6/2 uyarınca ilgili idare kamulaştırma işlemi için mirasçılık belgesi çıkartabilir veya gerekli hâllerde tapu sicilinde kayıt düzeltme isteyebilir. Dönüşüm süreçleri hakkında yerinde dönüşüm ve hak sahipliği yazısına bakabilirsiniz.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Her miras dosyası mirasbırakanın malvarlığına, mirasçıların durumuna ve varsa ölüme bağlı tasarruflara göre farklılık gösterir. Konuyla ilgili ayrıntılar için Miras Hukuku çalışma alanı sayfasına bakabilirsiniz. Bu konuda bilgi almak için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.